X
تبلیغات
سماموس - فرزند خواندگی

سماموس

در مورد مسائل اعتقادی ، اجتماعی، سیاسی و ادبی

فرزند خواندگی

فرزندخواندگى يا تبنّى، عملى است حقوقى كه نتيجه آن حصول رابطه فرزندى صورى بين دو فرد است. حقوقدانان اسلامی بر این نکته تاکید دارند که در اسلام چیزی به نام فرزندخواندگی وجود ندارد. در این رابطه می توان به کتاب مبسوط در ترمينولوژى حقوق، ج 4، ص 2782 دکتر جعفری لنگرودی مراجعه کرد. به نظر قرطبی از مفسران ، فرزندخواندگی در جاهليّت، امر معمول و رايجى بوده است و دو طرف با پیمان فرزند خواندگی  از يكديگر ارث می بردند و همديگر را نصرت مى دادند، تا آنكه خداوند آن را در آیاتی از قرآن نسخ كرد.

مفسر بزرگ شیعی علامه طبرسی در مجمع الببیان در ذیل آیه 37 سوره احزاب می نویسد که رسول خدا(صلى الله عليه وآله) زيد بن حارثه را فرزندخوانده خود قرار داد و براى شكستن سنّت جاهلى با اذن الهى پس از اينكه زيد، همسر خود را طلاق داد، با او ازدواج كرد.

وقتی ما سخن از فرزندخواندگی می کنیم اگر به معنای قراردادن فرزند دیگری به عنوان فرزند حقیقی خود باشد تا همان احکام پدر و فرزندی بر آن بار شود، نه تنها عملی خلاف شریعت است، بلکه بر اساس آیات 4 و 5 سوره احزاب ، انتساب عمدى فرزندخوانده با عنوان فرزند حقيقى گناه شمرده است.

این در حالی است که در جاهليّت و پیش از اسلام، فرزندخوانده، به مثابه فرزند واقعى و حقیقی شمرده و همه احکام و قوانین مربوط و مرتبط با پدر و فرزندی بر آن جاری می شد. البته سابقه و پیشینه این امر بسیاری قدیمی تر است؛ زیرا خداوند در آیه 21 سوره یوسف و آیه 9 سوره قصص  گزارش می کند که در مصر قدیم تبنی وجود داشته و عزیز مصر خواهان فرزندخواندگی یوسف(ع) و فرعون خواهان تبنی حضرت موسی(ع) شده بود.

در دوره جاهلیت رسم این بود که فرزند خوانده همانند فرزند حقیقی و واقعی شمرده می شد و همه قوانین و احکام از جمله ارث و ازدواج و محرمیت میان آنان برقرار می شد. از این رو بود که پدر نمی توانست همانند پدر واقعی با همسر مطلقه فرزندخوانده خود ازدواج کند؛ چرا که رابطه میان آنان را همانند فرزند واقعی رابطه محرمیت می دانستند. اما اسلام این گونه رابطه فرزندخواندگی را نادرست دانست و به شدت با عمل پیامبر(ص) به مخالفت با آن پرداخت.

اما این بدان معنا نیست که فرزند خواندگی عملی نادرست و گناه و خلاف شریعت باشد؛ بلکه فرزندخواندگی اگر با حفظ ارتباط حقیقی میان فرزند و پدر واقعی شخص باشد، امری درست است. به این معنا که فرزند خوانده را به نام پدر واقعی اش بخوانند و بشناسند تا در آینده هیچ گونه مشکلی از جهت محرمیت و ارث و ازدواج پیش نیاید.

فرزند خوانده بر اساس قوانین اسلام ارث نمی برد ولی می تواند از ثروت شخص ، به شکل هبه و یا وصیت از ثلث مال بهره مند شود. پس شخصی که کودکی را به فرزندگی می گیرد، می تواند به شکل هبه از مال و وصیت از ثلث مال،‌ بخشی از ثروت خود را به فرزند خوانده منتقل کند.

بنابراین کسانی که با مراجعه به پرورشگاه ها و شیرخوارگاه ها، کودکانی را به فرزندخواندگی می گیرند،‌ می بایست توجه داشته باشند که این کودکان فرزند واقعی و حقیقی آنان تلقی نمی شوند و احکام فرزند واقعی چون محارم و ارث و مانند آن بر ایشان بار نمی شود و این افراد را می بایست به نام پدران واقعی ایشان خواند و معرفی و صدا کرد.

ناگفته نماند که در حال حاضر باتوجه به پیشرفت های پزشکی امکان باروری به اشکال گوناگون فراهم آمده است و امکان زاد و ولد از طریق تخمک اجاره ای تا رحم اجاره ای فراهم آمده است. در این موارد، اگر تخمک شوهر با تخمک زنی دیگر، آمیخته شود و در رحم همسر قرار گیرد، حکم همان فرزند واقعی زن و شوهر را خواهد داشت، هر چند که تخمک از زنی دیگر است.

به هر حال، فرزند خواندگی به یک معنا درست و به یک معنا نادرست و باطل است. اگر مراد از فرزند خواندگی، تبنی کودک به عنوان فرزند حقیقی و واقعی باشد تا همه احکام و قوانین فرزند واقعی بر آن جاری شود، این امر گناه بوده و از نظر اسلام مردود می باشد و طرفین از یک دیگر ارث نمی برند؛ اما اگر به معنای پذیرش کودکی برای پرورش و تربیت باشد به شرطی که همه قوانین اسلام مراعات شود،‌ در آن صورت این فرزند خواندگی مشکلی نخواهد داشت و فرزند تنها به شکل های پیش گفته می تواند از شخص ارث ببرد.

فرزند خواندگی در قانون مدنی ایران

در حقوق مدنی ایران، پذيرش فرزند فقط از سوي زن و شوهرها ممكن است.   تقاضاي سرپرستي طفل نيز بايد با توافق زن و شوهر ارائه شود؛ چرا كه هر دو بايد وظايف خود را به صورت مشترك بپذيرند و مانند پدر و مادر واقعي به تعهداتشان عمل كنند. همچنين طبق قوانين زن و شوهري مي توانند براي سرپرستي كودك تقاضا كنند كه مقيم ايران باشند. حال آن كه تابعيت زن و شوهر مدنظر قانونگذار نيست. بنابراين زن و شوهر خارجي مقيم ايران هم مي توانند كودكي را به فرزندخواندگي بپذيرند. روابط پدر و مادر خارجي با كودك پذيرفته شده ايراني نيز تابع قوانين كشور است.

محرمیت فرزند خوانده

بر اساس فقه اسلام و آموزه های وحیانی آن، فرزند خوانده نامحرم است. اما این بدان معنا نیست که نمی توان رابطه محرمیت را میان افراد یک خانواده که کودکی را به فرزند خواندگی گرفته اند، ایجاد کرد؛ زیرا بر اساس آموزه های اسلام می توان به اشکال گوناگون پیوند محرمیت را ایجاد نمود.

با نگاهی به استفتائاتی که در این باره شده هر یک از مراجع عظام تقلید بر اساس آموزه های اسلامی حکم مساله را بیان کرده اند که در این جا به برخی از آن ها اشاره می شود. گفتنی است که  محرميت از سه راه؛ نسب، رضاع (شیردادن) و مصاهرت(دامادی) به وجود مي آيد كه از آيات و روايات منصوص استفاده مي گردد محرميت غير از اين سه راه، روشي جعلي و خروج از روش استنباط شرعي است.

حال اگر سوال شود که خانواده ای ، بچه یا بچه های بي سرپرستی را به فرزندي گرفته وبزرگ کنند آيا راهی براي محرميت آنها به مرد يا زن وجود دارد ؟ هر یک از مراجع با توجه به آموزه های اسلامی فتوایی داده اند که به برخی از آن ها اشاره می شود.

حضرت ايت الله خامنه اي : مي توانند آن دختررا درصورت وجود مصلحت واذن حاکم شرع يا وکيل او به عقد موقت پدر خود درآورند ونسبت به محرميت پسر غير از طريق شير دادن به نحوي که در رساله حضرت امام (ره) ذکر شده راه ديگري وجود ندارد.

حضرت ايت الله صافي گلپايگاني : راههاي متعدد دارد مثل اينکه قبل از تمام شدن دو سال کودک ، رضاعي که موجب محرم شدن آنها به مرد يا زن است حاصل شود.

حضرت ايت الله تبريزي:  اگر قبل از دوسالگي او باشد مي تواند خواهر آن زن اورا شير دهد وپس از تماميت رضاع با شرايط آن ، آن زن خاله رضاعي او مي شود ونيز خواهر آن مرد اورا به همان نحو شير دهد تا آن مرد دائي رضاعي او شود .

حضرت ايت الله سيستاني: اگر شيرخوار باشند با شير خوردن از خواهر يا زن برادر ومانند آن محرميت حاصل مي شود واگر شيرخوار نباشند با ازدواج با پدر يا مادر به شرط مقاربت با او ومانند آن تحصيل محرميت ممکن است ولي متوقف بر اجازه پدر يا پدر بزرگ بچه مي باشد وبدون آن عقد صحيح نيست .

حضرت ايت الله مکارم شيرازي:  اگر دختر باشد وپدر آن مرد درحيات باشد مي تواند عقد موقت آن دختررا با اجازه حاکم شرع براي پدرخويش بخواند تا حکم زن پدرپيدا کند ومحرم شود واگر خواهر آن مرد شير داشته باشد واز شير آن خواهر بخورد با شرايط لازم حکم خواهر زاده اش را پيدا مي کند ومحرم مي شود ، ودرصورتي که پسر باشد راه محرميت همانست که از شير خواهر يا مادر آن زن فاقد فرزند بخورد تا آن زن خاله يا خواهر رضاعي آن پسر شود ومحرم گردد واگر دوران شيرخوارگي پسر بچه گذشته باشد راهي براي محرميت او نيست .

حضرت ايت الله فاضل لنکراني:  اگر کودک ، دختر شيرخواره باشد ، از راههاي زير بين او ومرد (پدرخوانده ) محرميت ايجاد مي شود.

1- شيرهمسر انسان را بخورد ، که دراين صورت دختر رضاعي مرد مي شود .

2- شيرمادر مرد را بخورد که دراين صورت خواهر رضاعي مرد مي شود .

3- شير خواهر مرد را بخورد که دختر خواهر رضاعي مرد مي شود ويا شير دختر خواهر مرد را بخورد .

4- شير زن برادر مرد را بخورد ، که برادررضاعي او مي شود ويا شير دختر برادر اورا بخورد .

5- اگر شير خوارنباشد يا اگر شيرخوار است وشير موارد فوق وجود ندارد مي توان بوسيله صيغه نکاح موقت بين دختر وپدر مرد پدربزرگ او محرميت ايجاد کرد که دراين صورت اين دختر ، زن باباي مرد مي شود ، ولي بايد توجه داشت که اگر دختر نابالغ باشد نکاح مذکور بايد به اذن ولي شرعي او باشد ودرصورت نبودن ولي ، بايد از مجتهد جامع الشرايط اذن گرفت ودرهرصورت نبايد صيغه محرميت براي دختر بچه مفسده داشته باشد بلکه رعايت مصلحت او لازم است. کما اينکه اگردختر بالغ باشد اذن پدر يا جد پدري به احتياط واجب معتبراست.

واگر کودک پسر وشيرخوار باشد ، از راههاي زير مي توان بين او وزن (مادر خوانده ) ايجاد محرميت کرد:

1- شيرهمان زن را بخورد ، که فرزند رضاعي او مي شود.

2 - شيرمادرزن را بخورد که برادر رضاعي زن مي شود.

3- شير خواهرزن را بخورد ، که پسر خواهررضاعي زن مي شود يا شير دختر خواهرزن را بخورد .

4- شيرزن برادر زن را بخورد که پسر رضاعي زن مي شود يا شير دختر برادر زن را بخورد .

5- اگر پسر شيرخوار نباشد ومادرخوانده ، مادربدون شوهرداشته باشد واورا به عقد دائم يا موقت پسردرآورند ، پس از دخول به او مادر خوانده ، ربيبه او مي شود وبه او محرم مي شود.

البته راههاي ديگري هم وجود دارد ، که فعلا محل ذکر آنها نيست. (جامع المسائل ج1 ص 434)

حضرت ايت الله مکارم شيرازي: زن وشوهري صاحب اولاد نمي شوند ، اگر بخواهند بچه اي از شيرخوارگاه اختيارکنند براي محرم شدن با مرد وزن چه راه شرعي وجود دارد؟

اگر دختر باشد وپدر آن مرد درحيات باشد مي تواند عقد موقت آن دختر را با اجازه حاکم شرع ، براي پدر خويش بخواند تاحکم زن پدررا پيدا کند ومحرم شود واگر خواهر آن مرد شير داشته باشد وآن بچه شيرخوار باشد واز شير آن خواهر بخورد ( با شرايط لازم ) حکم خواهر زاده اش را پيدا مي کند ومحرم مي شود . ودر صورتي که پسر باشد راه محرميت همان است که از شير خواهر يا مادر آن زن فاقد فرزند بخورد تا آن زن ، خاله يا خواهر رضاعي آن پسر شود ومحرم گردد واگر دوران شيرخوارگي پسر بچه گذشته باشد راهي براي محرميت او نيست .

راههاي  محرميت فرزند خوانده

نحوه محرميت دختر يا پسري که از پرورشگاه مي آورند به پدر خوانده ويا مادرخوانده درصورتي که ولي او مشخص نباشد ويا ولي او فوت کرده ، درصورتي که کودک زير دوسال است وزني که با شير دادن او ايجاد محرميت نمايد درفاميل نباشد ويا بالاي دوسال است چگونه است ؟

ايت الله بهجت (حفظه الله ) : محرم نيستند وراهي ندارد مگر دربعض موارد نادره به مصاهرت.

ايت الله تبريزي(حفظه الله ) : راهي براي محرميت نيست مگر بعد از بلوغ از طريق نکاح راهي براي محرميت پيدا شود .والله العالم

ايت الله خامنه اي (حفظه الله ) : فرزند خوانده حکم فرزند ندارد وبا مرد وزني که اورا بزرگ مي کنند محرم نمي شود مگر به وسيله رضاع با مراعات شرايط آن ويا ازدواج پس از بلوغ ورشد وقبل از بلوغ با اذن حاکم شرع ورعايت مصلحت طفل عقد موقت اشکال ندارد.

ايت الله سيستاني (حفظه الله) : راهي ندارد .

ايت الله شبيري زنجاني (حفظه الله) : فرزند پرورشگاهي اگر دختر باشد به وسيله ازدواج خود پدرخوانده ويا پدروجد وپسرونوه ( پدربي واسطه وبا واسطه وپسر بي واسطه وبا واسطه ) پدرخوانده ، او به وي محرم مي شود واگر پسر باشد با ازدواج خود مادرخوانده ويا دختر بي واسطه يا با واسطه اش با وي محرم خواهد شد البته ازدواج مزبور بايد با اذن يا اجازه حاکم شرع باشد. 

ايت الله صافي گلپايگاني (حفظه الله): وجهي براي محرميت اين قبيل کودکان به اعضاءخانواده که عملي وقابل اجراء باشد بنظر نمي رسد . والله العالم

نظریه ای درباره محرمیت پسر با نکاح

البته به نظر می رسد که راهی برای محرمیت پسر با ازدواج با مادر پدرخوانده بی شوهر با اذن ولی یا حاکم شرع موجود باشد زیرا در این صورت مادرخوانده عروس پسر می شود و در محرمیت عروس دخول در مادر پدرخوانده شرط نیست چرا که پدر شوهر نسبت به عروس با عقد نکاح موقت یا دایم محرم می شود و نیازی به نزدیکی و دخول نیست.

اما اگر پسر با مادر یا مادر بزرگ مادر خوانده ازدواج کند نسبت نیاز است که دخول و نزدیکی صورت گیرد تا به عنوان ربیبه محرم شود اما در فرض مذکور چون ربیبه نیز محسوب نمی شود حتی در صورت دخول نیز محرمیت میان پسر و مادر خوانده پدید نمی آید.

به هر حال اگر بپذیریم که پسر نابالغ را می توان با اذن ولی یا حاکم شرع به عقد مادر یا مادر بزرگ پدرخوانده در آورد نیازی به دخول نیست تا محرمیت میان مادرخوانده با پسر ایجاد شود زیرا در این فرض مادرخوانده در حقیقت عروس پسر خوانده خواهد بود و پسر در حکم پدر شوهر است و پدر شوهر با عروس محرم است. به نظر می رسد که در این فرض دخول شرط نیست تا محرمیت ایجاد شود.

+ نوشته شده در  90/09/08ساعت 15:27  توسط خلیل منصوری  |