مستندات علمی و باستان شناسی
منطقه" نویبه" در عربستان برای تمام پیروان مذاهب الهی و بخصوص پیروان حضرت موسی (ع) مکان مقدسی میباشد .

این منطقه همانجایی است که حضرت موسی (ع) و پیروانش بعد از گذشتن از دریای سرخ و نجات از دست فرعون و همراهانش , محل سکونت او و یارانش شد . امروزه مردمان سایر کشورها با مذاهب مختلف از قبیل مسلمان و مسیحی و یهودی به این مکان می ایند تا یادگار ان دوران را بچشم ببینند . مکانی که هنوز هم میتوان خشم الهی را در انجا احساس کرد . ستونی که یاران حضرت موسی (ع) به دستور او ساختند (این ستون را امروز با نام کلومن یا یادگار موسی کلیم میشناسند )

انسان موجودي با هدف خاص و حكمت آفريده شده است. دست كم دو هدفي كه با يك ديگر همپوشاني دارند مورد تاكيد قرآن است كه عبوديت و ربوبيت خلافتي است. به اين معنا كه هدف از آفرينش انسان در آيه 45 سوره ذاريات عبوديت و در آيه 30 سوره بقره خلافت ربوبي دانسته شده است. انسان در عبوديت است كه به مقام خلافت ربوبي دست مي يابد. از اين روست كه هر دم از دم زندگي وي ارزشي و مهم است. خداوند در سوره والعصر به زمان سوگند و قسم مي خورد و انسان را در حالت خسران و زيان دايمي و هميشگي نشان مي دهد مگر آن كه ايمان آورده و كارهاي نيك انجام داده و ديگران را به اين سوي حق و ايمان وصبر دعوت كند.

در حقيقت انسان با ايمان واقعي و كارهاي نيك يعني دو بال كار و انديشه است كه مي تواند از خسران و زيان دايمي رهايي يابد و از هر دم زندگي خويش به درستي بهره گيرد و در طريقت عبوديت به مقام كمالي ربوبي دست يابد و خلافت ربوبي خداوندي بر هستي را به عهده گيرد.

از اين روست كه هر دم از دم هاي زندگي مهم و تاثير گذار است و هر گونه ولگردي و بي هدفي زيستن مورد نكوهش آيات وحياني خداوندي است.

در حديث قدسي كه خطاب به حضرت موسي (ع) وارد شده است ضمن سفارش به توجه به پاكي نفس و خودسازي و هم نشين با شب و نماز شب به چند مساله اساسي در حوزه عمل اجتماعي توجه مي دهد كه ازجمله آن ها پرهيز از لجاجت و ولگردي است. لجاجت سخناني و رفتاري است كه براي محكوم كردن ديگري از باب جدلي انجام مي شود و پافشاري بر امري است كه نيازي نيست آن اندازه بر آن اصرار و پافشاري شود. چنان كه خنده بي جهت و بدون شگفتي و تعجب امري زشت دانسته شده است.

مساله ديگر ولگردي است كه بيانگر رفتاري بي هدف است. ازاين روست كه از آن پرهيز داده شده است. خداوند به حضرت موسي (ع) مي فرمايد: يا موسي اياك واللجاجة و لاتكن من المشائين في غير حاجة و لاتضحك في غير عجب.

وبگردي در عصر ما يكي از كارهاي لغوي است كه انجام مي شود. اين همانند ولگردي است كه رفتاري بدون در نظر گرفتن مشخص انجام مي شود. هر چند كه وبگردي همانند ولگردي مي تواند گاهي انسان را با امور جالب مواجه كند، ولي به عنوان امري لغو زمان بسياري را از آدمي مي گيرد كه همان خسران زماني و زيان اساسي است.

بسيار از مردم وقت را طلا مي دانند، در حالي كه طلا و زر هر اندازه كه باشد قابل بازگشت و به دست آوردن است ولي زماني وقتي گذشت به هيچ وجه قابل بازيابي مجدد نيست و نمي توان زمان را بازگرداند. اين همان خسران مبين و زيان آشكاري است كه خداوند در موارد بسياري نسبت به آن هشدار مي دهد تا روزي نرسد كه بگويد: ارجعوني لعلي اعمل عملا صالحا؛ مرا برگردانيد تا شايد اين بار كارهاي نيك انجام دهم و عمر را به بيهودگي و لهو و لعب نگذارنم. اما نداي كلا (هرگز ) مي‌ آيد كه زمان رفته را بازگشتي نيست.

پرسه زدن بي مقصد و مقصود در وبگردي همان اندازه عمر تلف كردن است كه در خيابان و كوي و برزن است. انسان ولگرد و پرسه زن در حقيقت با گام برداشتن در محيط بيروني نوعي تفريح و ورزش بدني انجام مي دهد ولي وبگرد آن چنان محو صحفه نمايش كوچك مي شود كه وقتي سر بلند كرد مي بيند كه ساعت ها از وقت و عمرش بيهوده گذشته است و دست خالي است و تنها خستگي و چشم درد و كمر درد و هزاران بيماري را براي خود با وبگردي خريده است.

خداوند بيامرزد كسي كه قدر خود شناخت و از مرز خويش تجاوز نكند و بيهوده عمر خويش را به هيچ نفروشد.

آن چه در پی می آید شرح دعای سیفی یا حرز یمانی است که آیت الله حسنعلی نخودکی اصفهانی است :

بسم الله الرحمن الرحيم اللهم انى احمدك و انت للحمد اهل على ما اختصصتنى به من مواهب الرغائب و اوصلت الى من فضائل الصنايع (1) چون هر موجودى در ابتداى وجود خصائصى دارد كه آن خصائص مختص اوست و در ديگرى يافت نمى شود، لذا ابتدا پروردگار را بر نعمى كه از خصائص مختص به خود اوست ستوده است و چون انسان ، قبل از وجود، به هيچ وجه من الوجوده شايسته هيچگونه لطفى از سوى خداوند نيست لذا اين نعمتها را به مواهب تعبير كرده است زيرا كه هبه دادن بلاعوض را گويند. نعمت وجود نيز چون در ابتدا بلاعوض بود از آن به مواهب تعبير شده است و به مضمون كل حزب بما لديهم فرحون (2)، چون رغبت انسان به امور خاصه خودش بيش از رغبت او به امور مشترك است ، لهذا از آن نعمتهاى اختصاصى به رغائب تعبير است كه توحيد انسان به وسيله آنها كامل مى شود، لذا بعد از ان نعمتهاى اختصاصى رسيدن به فضائل صنايع حق را كه وجود انبياء باشد شكر گفته است و چون بعد از متابعت انبياء، انسان داراى ملكات حسنه مى شود. لهذا زان ، پس ‍ شكر ملكات حسنه را به جاى آورده است و از آنرو كه بر آن ملكات مالكيت و سلطنت و ولايت دارد به ا وليتنى (3) تعبير فرموده است ، و چون صفات حميده از مواهب رحمن است و نه حاصل كسب انسان ، لذا از اين معنى به من احسانك الى (4) تعبير فرموده است ، و پس از آنكه انسان داراى صفات حميده شد وجود اين صبات سبب حسن گمان و ظن او مى شود.

لذا فرمود: و بواءتنى به من مظنة الصدق (5)يا مظنة العدل كه هر دو يكى است و انلتنى به من مننك الواصله الى (6) به حكايت عبارت اخير بر اثر برخورد به كاملى است كه انسان در اين دنيا با بعضى از فيوضات مواجه مى شود .  چون از ذكر نعم فارغ شد خواست بيان كند كه رفع مضار نيز نعمتى و احسانى است لذا از آن به و احسنت الى من اندفاع البلية عنى (7) كه به معنى رفع موانع است تعبير كرده است .  بعد از آنكه انسان داراى ملكات حميده و اوصاف جميله شد و به توفيق براى به كار بردن آن ها نيازمند است لذا فرمود: و التوفيق لى و الاجابة لدعائى (8)و چون پس از حصول توفيق براى به فعل آوردن ملكات بالقوه كارهاى نيك از او سر مى زند كه محتاج به اجابت است ، نعمت اجابت دعا را شكر گزارده است ، و چون اول مرتبه كه انسان در مقام عبادت بر مى آيد، به مضمون ما للتراب و رب الارباب (9) در ميان است و بعدى در مقام ، لذا از اين معنى به لفظ اناديك (10) تعبير كرده است : حين اناديك داعيا (11) چون به عبادت مستولى مى شود، لاجرم ، صفات بشريت محق (12)و صفات جمالى و جلالى بر او غالب مى شود و به مضمون ان العبد يتقرب الى بالنوافل فكنت سمعه الذى يسمع به و بصره الذى بيصر به ويده الذى يبطه به (13)ازمقام بعد به مقام قرب و از مقام انيت به مقام واحديت مى رسد و از اين معنى تعبير فرموده است به و انا جيك راغبا (14)و چون در ابتداى امر بسا هست كه قلب ذاكر در حين ذكر متوجه مذكور نيست و او خود را با مشقت به ذكر واداشته است ، لذا به داعيا (15) تعبير كرده است و چون بعد از غلبه ذكر بر باطن ذاكر، از مقام غيبت به شهود و از بعد به قرب در مى آيد، لذا به انا(16) جيك فرموده است ، و چون بالاخره كار به جائى مى رسد كه اگر بخواهد از مقام ذكر خود را فارغ سازد و اندكى هم به لوازم بشريت بپردازد به عسر و قسر مى افتد به مضمون : اشغلينى يا حميرا (17) به اناجيك راغبا تعبير كرده است يعنى اينكه اين نجوى از شدت ميل و رغبت نفس است چون بعد از آن كه ذكر بر باطن مستولى شد كم كم از قلب به قالب و از باطن به ظاهر سرايت مى كند، به مضمون سخنى كه امام عليه السلام درباره شخصى نمازگزار فرمود: لو خشع قلبه لخضعت جوارحه (18) از اين حقيقت به : و ادعوك ضارعا متضرعا مصافيا (19) تعبير كرده است و لنعم ما قال :

عشق ز اول رخنه در تن مى كند

خور ز روزن خانه روشن مى كند

و چون اى دعوت ثانوى بالكل از هواهاى نفسانى و خيالات طبيعى پاك است و دعوت بالتمام از روى خلوص است لذا عرض مى كند و ادعوك ضارعا متضرعا مصافيا (20) و چون پس از آنكه سالك به مجاهده پرداخت و به مكاشفاتى رسيد و صفات شيطانى او به صفات رحمانى بدل شد گويا به مرحله اى مى رسد كه اميد وصول به مقصوتد بر او غالب مى شود لهذا عرض مى كند و حين ارجوك راجيا (21) و چون هر قدمى كه سالك بر ميدارد و هر مرتبه اى را كه به دست مى آورد غير از قدم و مرتبه اول ، حالات وصفات لازمه او غير از صفات و حالات مرتبه اول است لذا در عبارت فوق جمله فعليه به كار رفته است كه دلالت بر تجدد و حدوث دارد. و چون اصل رجاء سالك كه به منزله بال او است بايد مداوم باشد از آن تعبير به نحو اسم نمودكه راجيا باشد حاكى از آنكه اگر چه رجاء اول مى ورد و رجاء ثانى مى آيد، اما اصل رجاء كه عبارت از ملكه رجاء است داراى دوام و ثبات است . و چون سالك در ابتداى امر كه در مرتبه علم اليقين است ، طالب مطلوب استت و خبرى از او ندارد، مگر به آثار، بعد از سلوك و رسيدن به مرتبه شهود عين اليقين برايش حاصل مى شودت مى فرمايد: فاجدك فى المواطن كلها لى جارا (22) و مواطن ملك و ملكوت را شامل است يعنى : سالك به مرتبه و هو معكم اينما كنتم (23) توجه مى يابد و لنعم ما قال :

گفته اى من با شمايم روز و شب

يك زمان غافل مباشيد از طلب

پس باين نسبت به تو همسايه ام

تو چو خورشيدى و ما چون سايه ام

عرض مى كند فى المواطن كه جمع محلى بالف و لام است يعنى كه در اينحال در جميع مواطن تو را مى يابم . و لنعم ما قال :

در هر چه بنگرم تو نمودار بوده اى

اى نانموده رخ تو چه بسيار بوده اى

از اين قرب و نزديكى به جار تعبير كرده است و چون ممكن است دو نفر با يكديگر همسايه باشند، ولى فاصله اى نيز در ميان باشد كه اسباب غيبت شود، لذا عرض مى كند جارا حاضرا حفيا بارا (24) يا جارى اللصيق (25).

حفى عبارت از ميل قلبى است و چون ممكن است كه به ملاحظاتى و نه بر اساس حب قلبى به ديگرى احسان و نيكى كند. لذا حفيا را بر بارا مقدم داشته است يعنى : اينكه نيكيهاى تو از محبت قلبى سرچشمه گرفته است . و فى الامور ناصرا و ناظرا و ما النصر الا من عندالله (26) و چون ممكن است كسى ديگرى را يارى كند ولى خود حاظر نباشد خواسته است اين مرتبه را بيان كرد كه در حين يارى به امور من ناظرى در حديث است : بعينى ما يتحملون من اجلى (27) و چون گويا در حين سلوك ، خطرات وهواجس نفسانى و عثرات وزلاتى نيز ملازم وجود سالك است لذا در مقام ذكر اين نعمت برآمده است كه تو آن لغزشها را عفو مى كنى : و للخطاياالذنوب غافرا و للعيوب ساترا (28)غفر و ستر هر دو يك معنى دارد جز آنكه غفران در موردمعاصى و عيوب معنوى و ستر در مورد عيب صورت وظاهرى به كار مى رود.

و لم تعلم لك مائيه و ماهيه (29)فرق ميان مائيت و ماهيت در آن است كه مقصود از ماهيت ، تمام حقيقت انواع محققه مى باشد، مثل آنكه پرسيده مى شود: ماهيت آن و نار چيست ؟ اما مائيت اشاره به مفهومى از مفاهيم ماهيت دارد عقل و نفس صاحب ماهيت است ، اما در جواهر ماهيت نيست بلكه مائيت است ماهيت انواع محصله است فتكون للاشياء المختلفة مجانسا (30) كه لازمه آن مائيت و ماهيت است و چون اشياء محدود و محبوسند و به اندازه دريچه خود مشاهده مى كنند، به اين سبب قدرت مشاهده او را ندارند ان لله سعين الف حجابا (31) از اينرو عرض مى كند: و لم تعاين اذ حبست الاشياء على العزائم المختلفات و لاخرقت الاوهام حجب الغيوب اليك (32)مثل پيغمبر صلى الله عليه وآله كه حجابها براى او پاره شد فظننت ان الخلق ماتوا و ذهب نفسى (33)فاعتثد منك محدودا فى عظمتك (34) ممكن نيست ، زيرا كه اشياء محبوسند لايبلغك بعدالهمم و لاينالك غوص الفطن و لاينتهى اليك بصر الناظرين فى مجد جبروتك (35)

سپس فرمود: ارتفعت عن صفة المخلوقين صفات قدرتك و علاعن ذكر الذاكرين كبرياء عظمتك فلاينقض ما اردت ان يزداد ما اردت ان ينتقص (36)يعنى : اينكه ارتفعت عن صفه المخلوقين عن الكثافات (37) قوت و قدرت تو موكول به وجود اعصاب و اراده تو محتاج به احاله خواطر نيت ، اشاعره درباره صفات حق منكر بالمره هستند (38)

لعن الله المعتزله ارادوا ان يوحدوا الله فالحدوا و ارادوا ان يصفوه بالعدل فاوهنوا سلطانه متاع كل دار مناسب لاهله (39) تلاش انسان درباره ذكر عظمت خداوند به جايى نمى رسد، او بزرگتر از آن است كه او را بتوان ذكر كرد قدرت آدمى محدود و متناهى است ، كارى را مى خواهد انجام دهدولى نمى تواند، و كارى را نمى خواهد انجام دهد، اما انجام مى شود و لا ضد شهدك حين فطرت الخلق (40) فطر به معنى شكافتن است و مقصود از آن ، خلق عالم اجسام است و نه عالم مجردات چنانكه خداوند مى فرمايد: لا له الخلق و الامر (41) و نيز يسئلونك عن الروح قل الروح من امر ربى (42) يعنى روح كه از جمله مجردات است از عالم خلق نيست بلكه از عالم امر است .

ولاندحضرك حين براءت النفوس كلت الالسن عن تفسير صفتك و انحسرت العقول عن كنه معرفتك و كيف يوصف كنه صفتك يا رب و انت الله الملك الجبار القدوس (43) و آنگاه بر اوصاف اوچنين مى افزايد: الذى لم تزل ازليا ابديا سرمديا (44)

و از مقام قدوسيت هرگز تنزل نكردى ، زيرا كه هميشه ازلى بوده اى ، از اينرو كسى كه درك ذات تو قادر نيست ، و جز ادراك ناقصى از صفات و افعال تو ميسر نمى باشد. كان الله و لم يكن معه شى ء و الان كماكان ازليت عين ابديت است و اين دو، يك صفت بيش نيستند. هو الاول و الاخر و مراد از ازل ، فوق زمان ، و دهر بودن است براى متغيرات زمان وجود دارد. نسبت ثابت به متغير و از نسبت ثابت به ثابت به سرمد تعبير مى شود.

دائما فى الغيوب و حدك لاشريك لك ليس فيها احد غيرك (45) او هميشه در عالم عماء است سابق آن لا حق ندارد، همه يكى است عاقل بايد در مرتبه معقول باشد، تا ادراك ميسر شود، و در حاليكه خداوند در غيب غيوب است چگونه تعقل او ممكن مى شود و لم يكن اله سواك ، حارت فى بحار ملكوتك عميقات مذاهب التفكير (46)

اشاره به آن است كه لاغير زيرا كه ملك به منزله قطره اى است از دراى ملكوت ، يا عكسى است از او و يا شعاعى است از نور او. و چون هر صورت ملكى نوعى ملكوت خاص خود را دارا است لذا از عالم ملكوت به لفظ بحار (47) تعبير شده است . چنانكه خداوند مى فرمايد: و ان من شى ء الا عندنا خزائنه (48) و نيز سبحان الذى بيده ملكوت كل (49) شى ء حضرت رسول (ص ) ضمن موعظه خويش براى قيس فرمود: اعلم ان لكل ملك ملكوت و لكل دنيا آخرة و لكل موت حيوة (50) هر فكرى كه در اين درياى ملكوت تعمق كند متحير مى شود، مگر وقتى كه انسان بر آن محيط شود، كه در اينحال عنوانش مشاهده خواهد بود.

تواضعت الملكوت لهيبتك (51) شايسته است كه سه اصطلاح خوف و خشيت و هيبت را از يكديگر تميز دهيم خشيت براى علماء است كه از تلوين قلب مى ترسند از اين مى ترسند كه اخلاق الله در آنها زائل شود، مقام هيبت مقام خاص الخاص است خوف حضرت مجتبى (ع ) لهول المطلع (52) بود در مقام هيبتت مراد از ملوك ، ملوك حقيقى باشد، و عنت الوجوه بذلة الاستكانة لك (53) لعزتك اگر چه لكل وجهة هو شى ء هالك الا وجهه (208)ضمير به شى ء برميگردد، فانى شدن وجود در مقام قهاريت آنست كه جز وجه الله كه ساير وجوه در مقابل اوخاضع اند، وجهى باقى نمى ماند. و انقاد كل شى ء لعظمتك (54)مقام عظمت همان مقام احاطه است : كل دابة هو اخذ بناصيتها (55)و اين مقام تسبيح و تنزيه است لاشى ء الاالله (56) در اين حال سالك ، حق را بر همه چيز محيط و در همه چيز سارى مى بيند. و استسلم كل شى ء لقدرتك (57) انقياد و استسلام مانند ميت است از اين رو بنابر وجهى استسلام فوق رضا است استسلم كل شى ء لقدرتك معنايش اين است كه در مقام تنقيد و قدرت تو، همه اشياء همچون مرده اند، و در اين مقام فانى هستند.

معانى جملگى در لفظ نايد

كه بحر قلزم اندر ظرف نايد

و خضعت لك الرقاب و كل دون ذلك تخبير اللغات فضل هنالك التدابير فى تصاريف الصفات (58) اختلافات عالم ملك ناشى از عقول عرضيه است ، اما اختلافات ملكوت مستند به صفات الهى مى باشد. عزرائيل مظهر مميت است ، اسرافيل مظهر محيى ميكائيل مظهر رزاقى و شيطان مظهر مضل مى باشد. بنابراين لازمه صفاته حق ، تداوم مظاهر آن يعنى جبرائيل و اسرافيل و عزرائيل و شيطان در عالم مى باشد، و اينجا است كه عقل آدمى حيران مى شود. حتى برخى از انبياء در مقام مناجات با حق چنين پرسيده اند: يا رب لم تخلق الخلق ثم تميتهم ؟ يعنى : پروردگارا چراخلق را مى آفرينى و سپس آنان را مى ميرانى ؟ و اين مطلب اشاره به اين حقيقت است كه عقل آدمى عاجز از دلك كنه صفات حق مى باشد. فمن تفكر فى ذلك رجع طرفه اليه (59) حسيرا تفكر عبارت است از حركت از مقدمه به سوى نتيجه ، كه اين در حقيقت دو حركت است . ابتدا انسان از نتيجه اجمالى به سوى مقدمات و قياسات مى رود، سپس از مقدمات مزبور به سوى نتيجه تفصيلى حركت ميكند. تفكر آدمى ممكن است پيرامون عالم ملك يا عالم ملكوت باشد.

و عقله مهبوتا و تفكره متحيرا اسيرا (60) تفكر سير و حركت است ، و اسارت مبحوس و ممنوع و ساكن بودن است . در اين حال فكر فاقد حركت است ، يعنى عقل در مقام تفكر اسير مى شود. اللهم لك الحمد حمدا كبيرا كثيرا دائما متواليا متواترا (61) تواتر در مورد اشياء كثيرالافراد استعمال مى شود، و چون نعمتها در مقام كثرت است . پس حمد من نيز متواتر است : حمد در مقام نفس ، حمد در مقابل عقل ، حمد در مقام بدن ، و بالاخره حمد در مقام تمام نعمتهاى ظاهرى و باطنى . و توالى به اين معنى است كه حتى اگر يك حمد هم باشد، همان يكى هم انقطاع ندارد. متسقا متسعا (62) متسق به معنى جمع است ، يعنى اين حمد متواتر اگر چه در اين عالم تعد دارد، ولى نظر به عالم معنى جمع است و يك حمد بيش نيست . پس ‍ نظر به اين عالم داراى كثرت و نظر به آن عالم داراى وحدت است . مستوثقا يعنى بر اين جمعيت ميثاق گرفته شده و جزء فطرت من شده است وقتى خداوند مى فرمايد: و قد اخذ ميثاقكم ... (63) يعنى اينكه جزء فطرت شما است و زائل نمى شود يدوم و يتضاعف ولايبيد غير مفقود فى الملوكت و لامطموس فى المعالم (64) چون امور فطرى دائمى هستند و زوالى ندارند، لذا وقتى مى خواهند از قوه به فعل آيند ناچار تعدد وتزيد پيدا مى كنند، و محال است كه فطرت نابود شود. تمام عالم ملك عكس و نشانه عالم ملكوت است لذا اگر انسان واقعا بخواهد حمد كند و حمدش ‍ ملكوتى باشد، جميلى در اين عالم نيست كه بتواند او راحمد كند، بلكه هر چه هست عكس آنجا است ، حمدى كه انسان مى كند بايد براى منشاء و مبداء صفات ملكوتى باشد كه در اين عوالم طمس نمى شود فانظر الى آثار رحمة الله پس در حمد،، حقيقت عالم ملكوت را بايد حمد گفت ، زيرا حمد هيچگاه از آن عالم منقطع نمى شود و خدا را حمد مى كنيم بر بصير بودن كه بايد مراد بصر وبينائى ملكوتى باشد.

قوامى كه براى جواهر مى بينيم نسبت به اعراض است و الا جواهر نيز داراى قوام نيستند، و ازاينجا صفت قيموميت حق را كشف مى كنيم و لنعم ما قال :

خلق را چون آب دان صاف و زلال

و اندر ان تابان صفات ذوالجلال

خوب رويان آينه خوبى او

حسن ايشان عكس مه روئى او

پادشاهان مظهر شاهى او

عارفان مرآت آگاهى او

تمام علم در حقيقت معالم صفات ملكوتى حضرت حق است و لامنتقص ‍ فى العرفان (65) نه اينكه صرفا با توجه به علم به محسوسات بگوئيم او بصير است اين غلط است كه تنها بصر مليك را مشاهده كرده وآنرا به حضرت حق نسبت دهيم . پس معلوم گشت كه اين حمد در عرفان غير منتقص است . فلك الحمد على مكاركم التى لاتحصى فى الليل اذا ادبر و الصبح اذا اسفر و فى البر و البحار (66)

در غالب تعبيرات اخبار و روايات ، از عالم ملكوت به بحار و از عالم ملك به بر تعبير شده است : يا رب البرارى و البحار (67) زيرا كه عالم ملكوت به مثابه درياهايى است كه رشحه اى از آنها به اين عالم مى رسد. و چون اين عالمت عالم ظلمت و وحشت است از آن به بر و فيافى (68) تعبير شده است در واقع در عالم بر، حمد آدميان ناقص است ، ولى در عالم بحار، غير از حمد چيز ديگر و كار ديگير ندارند. و الغدو و الاصال (69)حقيقت غدو اول ظهور و تابش نور فيض است و آصال عبارت از غروب و عود است كه اشاره به بدو و جود و ختم آن مى باشد. والعشى و الابكار (70) عشى و ابكار در واقع حكايت نفس است و اول طلوع روح اينكه عشى را مقدم بر ابكار داشت از آنرو است كه براى انسان ابتدا عشى است و شخص در مقام ظلمت نفس مى باشد، تا آن كه در او نفخ روح شود و طلعت صبح روح براى او پديدار گردد. والظهيره (71) كه ابتداى رجوع است ، نماز پيغمبر اكرم (ص ) در معراج نماز ظهر بود: و كان الشمس فى نصف النهار (72)زيرا كه معنى نماز، مقام تقرب و حضور عندالله است اول حقيق نصف النهار يعنى قبل از زوال نماز معنى ندارد. زيرا كه اين مقام فنا است و در اين مقام ، شخص از خود خبر ندارند زيرا كه اين مقام فنا است و در اين مقام ، شخص از خود خبر ندارد وقت واقعى نماز هنگام زوال است ، كه اول عالم صحو است . در اين هنگام است كه براى هدايت خلق رجوع مى كند، و اول نمازى است كه به جاى مى آورد.

و الاسحار (73) زيرا كه سحر حالتى است بين ظلمت و نور: اقم الصلوة لدلوك الشمس الى غسق اليل و قرآن الفجر ان قرآن الفجر كان مشهودا (74) از ابتداى رجوع از مبداء او را حمد مى كند تا به اين عالم برسد كه عالم عشى و شب است ثانيا مى خواهد خلق را به مبداء دعوت كند كه ابتداى ظهور مقدمات رفتن شب و آمدن نور است و فى كل جزء من اجزاء الليل و النهار (75) مقصود از ليل نفس وغرض از نهار روح است نفس ‍ آدمى نيز دوازده جزء دارد: پنج حس ظاهر و پنج حس باطن و دو قوه باعثه و محركه كه گاهى آنها را قواى شوقيه و نزوعيه نيز ميگويند نهار هم كه روح باشد، همين قوا را به نحو اشد دارد، كه از آن تعبير به چشم و گوش و كليه و جوارح معنوى مى شود. چنانكه پيغمبر اكرم صلى الله عليه وآله درباره اويس قرنى فرمودند: انى اشم رائحه الرحمن من قبل اليمن (76)

اللهم بتوفيقك قد احضرتنى النجاة يعنى اينكه خداوندا نجات و رستگارى من ينز به توفيق تو است ، چنانكه فرمود: كلكم هالك الا من اهتديته (77) چنانكه حضرت ايوب تنها يك آن به خود واگذاشته شد كه اين خطر به او دست داد و خاك در دهان خويش ريخت و جعلتنى منك فى ولاية العصمة و مرا در حصن حصين ولايت عصمت خود قرار دارى . از اينرو است كه انيباء را عاصم (78)نمى گوئيم ، بلكه آنها را معصوم مى خوانيم ، يعنى اينكه ديگرى آن ها را حفظ كرده است فلم ابرح منك فى سبوغ نعمائك وتتابع الائك محروسا لك فرد الرد و الامتناع (79) مقصود از حراست ، پاسبانى كردن و منع از ورود دزد است . محفوظا لك فى النعمة و الدفاع عنى (80) تا بلا و مصيبت نيامده است حراست مى كند و چون آمد حفظ مى كند برهان مطلب :

و لم تكلفنى فوق طاعتى و لم ترض عنى الا طاعتى (81)سپس ‍ مى فرمايد: فانك انت الله الذى لااله الا انت لم تغب و لا تغيب عنك غائبه و لا تخفى عليك خافية و لن تضل عنك فى ظلم الخفيات ضالة انا امرك اذا اردت شيئا ان تقول له كن فيكون (82).

اللهم انى احمدك فلك الحمد مثل ما حمدت به نفسك و اضعاف ما حمدك به الحامدون (83) هر كس به قدر خود حمد مى كند، مثل عقل اول و عقل دوم و نفوس كليه و جزئيه اما وقتى مى گوئيم : ما حمدت به نفسك به حمدى اشاره مى كنيم كه جامع جميع حمدها است .

لم اعدم عونك و برك و احسانك و خيرك لى طرفة عين منذ انزلتنى دارالاختبار و الفكر و الاعتبار (84) مقصود از احسان الاحسان ان تعبد ربك كانك تراه و ان لم تكن تراه فانه يراك و غرض از خير آخرت و منظور از اختبار ظهور بواطن است : و اخرجت الارض ‍ اثقالها و نيز لتغربلن غربلة (85) زيرا كه قواى درونى بايد به فعليت برسد.

حق نمايد از بلا غربالتان

تا شود ظاهر همه احوالتان

مى كند غربال تا پاكت كند

پاك از خاشك و از خاكت كند

و مقصود از تفكر، انديشيدن ، در مصنوع و پى بردن به صانع است و در نتيجه لتنظر فيما اقدم اليك لدار القرار (86)

فانا عتيقك يا الهى من جميع المضال و المضار و المصائب و المعائب و اللوازب و اللوازم و المهوم التى قد ساورتنى فيها الغموم بمعارض اصناف البلاء و ضروب جهدالقضاء و لا اذكر منك الا الجميل و لم ارمنك الا التفصيل (87)

آنچنان مستغرق عشقم كه تير

.  نرم تر آيدبه چششم از حرير

عشق من بر ناوك و پيكان و تير

.  شد فزون از نقل و از پستان شير

خيرك لى شامل (88) كه مقصود از خير وجود است ، وبه دنبال آن صنع است و صنعك بى كامل يعنى صنعت كه تو در خلقت من كامل است احسن كل شى ءخلقه (89) و آنگاه عرض مى كند: ولطفك لى (90) كافل

وفضلك على متواتر يعنى فضل توبر من بسيار زياد است و نعمك عندى متصلة (91) زيراكه قواى طبيعى قابل بقاء نيست ، و بايد به نحو متصل آن مدد برسد. (و ايا ديك لدى متظاهرة (92)تظاهر به معناى است ، و مقصود آن است كه بدون تعب اسباب صورى ومعنوى رابراى من فراهم مى آورى .لم تخفرلى جوارى (93) خفره به معنى عهد و ذمه است . وصدقت رجائى وصاحبت اسفارى و اكرمت احضارى و حققت آمالى و شفيت امراضى و عافيت منقلبى و مثواى و لم تشمت بى اعدائى (94) اثر بلاهاى روح در درجه اشد است ، چونكه كل واصل روح است ، واثر در قلب حاصل مى شود كه گفته اند: جراحات اللسان اشد من الرماهى (95) و رميت من رمانى (96) رميت از باب تنازع است ، بسوء (97)متعلق به هر دو است ، و كفيتنى شر من عادانى فحمدى لك واصب (98) واصب به معنى واجب است وثنائى لك عليك متواتر (99) و چون ثناء به لسان است ممكن نيست ، زيرا كه وجود هميشه حامد است دائم من الدهر الى الدهر (100) چونكه دهر فوق زمان است و در بين عوالمى هست ، پس حمد و ثناى من از دهرى به دهر ديگر يعنى نشاءه اى به نشاءه مى باشد.

بالوان التسبيح لك (101) يك مرتبه تسبيح ، تسبيحى است كه عوام ميكنند و آن تنزيه خداونداز جسم و مكان و.. مى باشد، مرتبه دوم از تسبيح است كه حق متعال از داشتن صفت تنزيه شود و من وصفه فقد قرنه (102) چنانكه اشاعره اوصاف حق را زائد بر ذات او ميدانند مرتبه سوم يا نوع سوم از تسبيح كه متعلق به مخلصين است عبارت است از منزه دانست حق از تنزيه ، چنانكه كمل عرفاء از تسبيح خويش نيز تسبيح كنند.نه خارج است نه داخل ، نه زمان داردو نه بى زمان است ، و نه مكان دارد و نه بى مكان است . حمد نيز همچون تسبيح داراى مراتب و انواعى است گاهى انسان وسائط را مى بيند و خدا را حمد مى كند، و در مرتبه دوم ، آدمى حق را در وسائط و وسائط را در حق ميبيند و حمد مى كند كه اين همان مقام جميع است كه انسان وحدت را در كثرت و كثرت را در وحدت مشاهده مى كند. و مرتبه سوم مشاهده حق است بدون ديدن وسائط كه اين همان مقام حضرت ابراهيم است كه فرمود: ليس لى اليك حاجة علمه حسبى بحالى (103) و التحميد و التمجيد.

خالصا لذكرك (104) غرض من از ياد تو نفس تذكر است ومرضيا ليك بناصع التوحيد (105) به نحوى كه هيچگونه شائبه شرك در آن نباشد. ا الشرك اخفى من دبيب النمل على الصخرة الصماء فى اليلة الظلماء (106) و آنگاه مى افزايد: واخلاص التفريد (107) توحيدو تفريد دو مرتبه متفاوتند. غرض از توحيد وصول به اين معناست كه حق متعال آن وجود واحدى است كه لا جزء له ولا ماهية له و لا صفة زائده له (108) اما تفريد عبارت از آن وجود است كه ديگر شخص در ميان نباشد، و از اين رو مقام تفريد، بالاتر از مقام توحيد است . و امحاض التمجيد بطول التعبد و التعديد (109) مقصود از تعديد عده قار دادن است چنانكه فرمود: الذى جمع مالا و عدده (110) يعنى رسيدن به تو، هرچند كه همت بلند باشد، ممكن نيست . فهم آدمى بر دو قسم است .يك قسم آن مبتنى بر فطانت قوه قدسيه است كه در اين نوع ازفهميدن نيازى به برهان و استدلال وجود ندارد. چنانكه انبياء نيازى به برهان نداشتند، و فقط براى آگاهى كردن مردم بود كه برهان مى آورند... قسم دوم مبتنى بر فطانت قوه عقلى است كه احتياج به استدلال دارد كه ملا مى فرمايد: پاى استدلاليان چوبين بود .  پاى چوبين سخت بى تمكين بود

  پانوشت ها:

1. به نام خداوند رحمن و رحيم بارالهى ترا مى ستايم و تو شايسته حمد و ستايشى از آن مطلوبى كه به من اختصاص دادى و از آن برتريهائى از صنايع خود كه مرا بدانها رسانيدى.

2. هر گروه به آنچه در نزد خود دارد خوشحال است قرآن كريم سروه روم آيه 32

3. مرا نسبت به آن ولايت بخشيدى

4. از احسان و نيكوئى تو نسبت به من

5. و به وسيله آن مرا در جايگاه صدق قرار دادى

6. و به وسيله آن مرا به احسانهائيى كه به من فرموده بودى رسانيدى

7. و بر من نيكوئى كردى و بلا و مصيبت را از من دور فرمودى

8. و توفيق در كارهايم ، و اجابت دعايم

9. خاك كجا و پروردگار پروردگاران كجا؟

10. ترا مى خوانم و صدا مى زنم

11. وقتى كه در حال دعا ترا صدا مى زنم

12. به معنى محو است

13. به درستى كه بنده از طريق نوافل به من نزديك مى شود پس من گوش او مى شوم كه با آن مى شنود و چشم او مى شوم كه با آن مى بيند و دست او مى شوم كه با آن عمل ميكند

14. به رغبت با تو نجوى مى كنم

15. در حاليكه مى خوانم و دعا مى كنم

16. با تو نجوى مى كنم

17. اى حميرا مرا سرگرم مساز ضرب المثلى است در زبان عرب

18. اگر قلب او خاشع بود، اعضاء بدنش خضوع داشتند

19. و تو را در حال خضوع و زارى و صفا وخلوص مى خوانم

20. ترا به تضرع و زارى و خلوص نيت مى خوانم

21. و در حاليكه به تو اميد بسته ام ، و چه اميد بستنى

22. پس تو را همه جا در كنار خود مى يابم

23. و هر جا كه باشيد او شما است

24. همسايه اى حاضر و بسيار اكرام كننده و نيكوكار

25. همسايه نزديك و پهلو به پهلوى من

26. و در همه كارها يارى دهنده و شاهدى و يارى كمك جز از سوى خداوند نيست

27. آنچه را به خاطر من تحمل مى كنند، مى بينم

28. بخشنده خطاها و گناهان و پوشاننده عيبها و زشتى ها

29. براى تو ماهيت و ماهيتى شناخته شده نيست

30. تا هم جنس اشياء مختلف باشى

31. به درستى كه براى خداوند هفتاد هزار حجاب و پرده است

32. و چون اشياء در اراده هاى مختلف هستند، لذا تو ديده نمى شوى ، و اوهام را يارى دريدن پرده هاى غيب براى وصول به حضرت تو نيست

33. پس گمان بردم كه خلق مرده اند، و نفس من از ميان رفته است

34. اعتقاد من بر آن است كه محدود در عظمت حضرت تو هستم

35. دست همتهاى بلند به دامان تو نمى رسد و ادراك عميق زيركان و فرزانگان را ياراى رسيدن به تو نيست ، و ديده بينندگان قادر به ديدن تو درعظمت جبروت نمى باشند

36. صفات قدرت از تو صفت مخلوقين فراتر رفته است و بزرگى عظمت تو از آنچه كه در ذكر و ياد صاحبان ذكر مى گنجد برتر مى باشد، پس آنچه را كه تو زياد شدن آن را اراده فرموده اى ، و آن چه را كه تو نقص آنرا اراده فرموده اى زيادت قبول نكند

37. از صفت مخلوقين ، كه ملازم با كثافات مى باشد، فراتر مى باشى

38. مقصود از اين كلام ، انكار اشاعره در زمينه وحدت صفات و ذات حق مى با شد

39. خداوند لعنت كند معتزله را كه اراده توحيد خدا را كردند، پس ملحد و كافر شدند، و خواستند خدا را به عدل توصيف كنند، پس مقام سلطنت او را خوار و كوچك كردند، كه كالا و اشياء هر خانه متناسب با اهل آن است

40. و ضدى نبود تا شاهد، تو در آفريدن خلق باشد

41. آگاه باشيد، كه خلق و امر از آن اوست آيه 54 سوره اعراف قرآن مجيد

42. از تو درباره روح سوال مى كنند، بگو كه روح از امر پروردگار من است آيه 85 سوره الاسراء، قرآن مجيد

43. و نظير و مثلى براى تو نبود تا وقتى كه تو نفوس را آفريدى حضور داشته باشد، در تفسير صفت تو زبان از سخن باز ايستاد، و عقلها از درك كنه معرفت تو باز ماند، پروردگار!كنه صفت تو چگونه قابل توصيف است وحال آنكه تو خداوند پادشاه جبار منزهى

44. كسى كه همواره ازلى و ابدى و سرمدى است

45. هميشه در پرده هاى غيبى ، شريكى براى تو نيست ، و در آنجا غير از تو كسى نيست

46. معبودى جز تو نيست ، در درياهاى ملكوت تو طرق و مذاهب تفكر حيران شده اند

47. درياها

48. آيه 21 سوره حجر، قرآن مجيد،: هيچ چيز نيست مگر آنكه خزائن آن نزد ما است )

49. منزه است آن كس كه ملكوت هر چيز به دست او است آيه 83 سوره يس

50. بدان كه براى هر صورت ملكى ، صورتى ملكوتى وجود دارد، و براى هر دنيايى ، آخرتى ، و براى هر مرگى ، حياتى است

51. و پادشاهان در برابر هيبت تو فروتنى كردند

52. ازهول قيامت

53. و چهره ها با ذلت خضوع در برابر عزت تو، خوار شدند

54. همه اشياء در حال هلاك و فنا هستند، مگر صورت و چهره او سوره قصص آيه 88

55. همه اشياء در برابر عظمت تو منقاد و مطيع گشتند

56. زمام امور هر جنبنده اى به دست او است

57. چيزى جز خدا نيست

58. و همه چيز تسليم قدرت تو مى باشد

59. گردنها براى تو خاضع شدند، و زيبائيهاى الفاظ و لغات عاجز از بيان غير از آن است پس تدبيرها در مقام ظهور صفات حيران و سرگردان شدند.

60. پس كسى كه در آن انديشه كرد، چشمش حسرت زده ، به سوى آو بازگشت نمود 215. و عقل او مبهوت و انديشه اش سرگردان و اسير شد

61. بارالهى !حمد و ستايش براى تو است ، ستايشى عظيم و زياد و هميشگى و پى در پى و فراوان

62. مجتمع ومنظم و گسترده

63. قران كريم ، سوره الحديد، آيه 8: و محققا از شما عهد و ميثاق گرفت

64. چنين حمدى در ملكوت دوام مى يابد، و دو چندان مى شود و نابود و گم نمى شود، و در ميعادگاه محو نمى شود

65. و در عرفان و شناسايى نقص نمى پذيرد

66. پس تمام حمد براى بزرگواريهاى تو است ، كه در شب هنگاميكه پشت نمايد، و در روز هنگاميكه روشنى بخشد، و در خشكى و درياها، چنين ستايشى قابل شمارس نيست .

67. اى پروردگار خشكيها و درياها

68. بيابانها

69. بين طلوع فجر و طلوع خورشيد، و بين عصر و مغرب

70. شب و صبح

71. هنگام خورشيد

72. و خورشيد در نصف النهار قرار داشت

73. و سحرگاهان

74. وقت زوال آفتاب تاريكى شب نماز را به پا دار، و نماز صبح را نيز به جاى آور كه در حقيقت مشهود نظر فرشتگان است ، قرآن كريم ، سوره اسراء، آيه 78

75. و در هر جزئى از اجزا شب و روز

76. به درستى كه بوى رحمن ازجانب يمن به مشام من مى رسد

77. همه شما در حال هلاكتيد، مگر كسى كه من او را هدايت كنم

78. نگاهدارنده ، و حفظ كننده

79. من همواره در معرض ريزش و نزول پى در پى تو هستم و مرا به لطف خود از رد و امتناع محفوظ نگاه مى دارى

80. مرا از بلاها محفوظ ميدارى و آنان را از من دفع ميكنى

81. مرا فوق توانم تكليفى نمى كنى ، و جز طاعت از من چيزى نمى پذيرى

82. پس بدون ترديد تو آن خداوندى هستى كه هيچ معبودى جز تو نيست ، غايب نشدى و هيچ امر مخفى و پنهانى در بر تو غايب و پوشيده نيست و در تاريكى پوشيدگيها هيچ جيز از نظر تو گم نمى شود، امر تو چنان است كه وقتى چيزى را اراده كنى و بگوئى باش مى شود

83. خداوند ترا ستايش مى كنم آنچنان كه تو خويش را ستايش مى كنى و بسيار افزون از ستايش ستايشگران

84. از آن هنگام كه مرا به خانه دنيا كه سراى آزمايش و فكر و عبرت آموزى است فرود آوردى يك چشم به هم زدن يارى و نيكى و احسان و خير خود را از من فرو نگذاشتى

85. غربال ، مى شويد، آنهم چه غربال شدنى

86. تا بنگرى در آنچه براى خانه قرار و سكون (آخرت ) به تو تقديم مى كنم

87. خداوندا! من آزاد شده تو هستم ، از جميع گمراهيان و زيانها و مصيبتها و عيوب و شدائد و اندوههايى كه در آن غمها در شكل انواع بلاها و قضاهاى تعب انگيز الهى مرااحاطه از تو جز نيكى و زيبائى رابه ياد نمى آورم ، و جز لطف و فضل از تو نديده ام .

88. خير تو شامل حال من است

89. هر چيز را در زيباترين شكل آن بيافريد

90. لطف تو كفيل جمعى امورمن است

91. نعمتهاى تو در نزد من پيوسته ومدام است

92. تمام اسباب ووسائل را براى من آماده كرده اى

93. وعهد و ذمه خود را از من برى ء و دور نكرده اى

94. اميد مرا تصديق نمودى و درسفرهايم مصاحب من بودى و در حضر نيز مراگرامى و بزرگ داشتى و آرزوهاى مرامحقق ساختى و امراض مرا شفا بخشيدى و هر گونه سكون و حركت مرا با عافيت همراه كردى و مانع شماتت و سرزنش دشمنانم بر من شدى .

95. جراحات زبان بر قلب آدمى شديدتر از جراحات تير است

96. هر كس به سوى من تير انداخت تو به سويش تير انداختى

97. به بدى

98. مرا از شر كسانى كه با من دشمنى ورزيدند كفايت كردى ، پس ستايش و حمد تو بر من واجب است

99. و ثناى من بر تو پى در پى وبسيار است

100. وثناى من بر تو، از نشاءه اى به نشاءه ديگر پيوسته است

101. به انواع تسبيح و تنزيه ها براى تو

102. و هر كس كه او را وصف كرد، او را قرين چيزى قرار داد

103. مرابه سوى تو حاجتى نيست ، بلكه علم او به حال من مرا كفايت مى كند

104. خالص و تنهابراى ياد تو

105. آنگونه كه موردرضاى تو باشد، با توحيدى خالص

106. شرك از راه رفتن مورچه بر سنگ سياه در شب تاريك ، پنهان تر است

107. و خالص نمودن اعتقاد به منفرد و يكى بودن تو

108. نه جزئى و نه ماهيتى ونه صفتى زائد بر ذاتش براى اونيست

109. و خالص گرداندن تمجيد و ستايش تو، به طول بندگى و دوام و تعدد آن

110. و مالى راگرد آورد و آنرا شمارش كرد. سوره همزه آيه 2

 أن جبرئيل عليه السلام جاء إلى النبي صلى الله عليه وآله فقال : يا رسول اللَّه! إنّ اللَّه أرسلني إليك بهدية لم يعطها أحداً قبلك.

قال رسول اللَّه‏صلى الله عليه وآله:ما هي؟

قال: الصبر وأحسن منه،

قال: وما هو؟

قال: الرضا وأحسن منه،

قال: وما هو؟

قال: الزهد وأحسن منه،

قال: وما هو؟

قال: الإخلاص وأحسن منه،

قال: وما هو؟ قال:اليقين وأحسن منه،

قال: قلت: وما هو يا جبرئيل؟

قال: إنّ مدرجة ذلك التوكّل على اللَّه‏عزّ وجلّ،

فقلت: وما التوكّل على اللَّه؟

قال: العلم بأنّ المخلوق لا يضرّ ولا ينفع ولا يعطي‏ولا يمنع، واستعمال اليأس من الخلق، فإذا كان العبد كذلك لا يعمل لأحد سوى اللَّه ولم‏يرج ولم يخف سوى اللَّه، ولم يطمع في أحد سوى اللَّه، فهذا هو التوكّل،

قلت: يا جبرئيل‏فما تفسير الصبر؟

قال: تصبر في الضرّاء كما تصبر في السرّاء، وفي الفاقة كما تصبر في‏الغنى، وفي البلاء كما تصبر في العافية، فلا يشكو حاله عند المخلوق بما يصيبه من‏البلاء،

قلت: فما تفسير القناعة؟

قال: يقنع بما يصيب من الدنيا، يقنع بالقليل ويشكراليسير، قلت: فما تفسير الرضا؟ قال: الراضي لا يسخط على سيّده أصاب من الدنيا أم‏لا يصيب منها، ولا يرضى لنفسه باليسير من العمل.

قلت: يا جبرئيل فما تفسير الزهد؟

قال: يحب من يحب خالقه، ويبغض من يبغض خالقه، ويتحرّج من حلال الدنيا،ولا يلتفت إلى حرامها، فإنّ حلالها حساب، وحرامها عقاب، ويرحم جميع المسلمين‏كما يرحم نفسه، ويتحرّج من الكلام كما يتحرّج من الميتة التي قد اشتدّ نتنها، ويتحرّج‏عن حطام الدنيا وزينتها كما يتجنّب النار أن يغشاها، وأن يقصر أمله، وكأنّ بين عينيه ‏أجله.

قلت: يا جبرئيل، فما تفسير الإخلاص؟

قال: المخلص الذي لا يسأل الناس شيئاًحتى يجد وإذا وجد رضي، وإذا بقي عنده شي‏ء أعطاه في اللَّه، فإن لم يسأل المخلوق فقدأقرّ للَّه بالعبودية، وإذا وجد فرضي فهو عن اللَّه راض، واللَّه تبارك وتعالى عنه راض، وإذاأعطى اللَّه عزّ وجلّ فهو على حدّ الثقة بربّه.

قلت: فما تفسير اليقين؟

قال: المؤمن يعمل‏للَّه كأنّه يراه، فإن لم يكن يرى اللَّه فإنّ اللَّه يراه، وأن يعلم يقيناً أنّ ما أصابه لم يكن‏ليخطيه، وما أخطأه لم يكن ليصيبه، وهذا كلّه أغصان التوكّل ومدرجة الزهد.

ترجمه فارسي متن حديث

از پيامبر اسلام‏صلى الله عليه وآله روايت شده كه جبرئيل نزد حضرت آمد وگفت: اى پيامبر خدا! خداوند مرا با هديه‏اى به سوى شما فرستاده است كه به كسى‏قبل از شما آن را عطا نكرده است. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: آن هديه چيست؟ جبرئيل گفت:شكيبايى و بهتر از آن. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود: بهتر از آن چيست؟ جبرئيل گفت:خشنودى و بهتر از آن. حضرت فرمود: بهتر از آن چيست؟ جبرئيل گفت: زهد و بهتراز آن. حضرت فرمود: بهتر از آن چيست؟ جبرئيل گفت: اخلاص و بهتر از آن.حضرت فرمود: بهتر از آن چيست؟ جبرئيل گفت: يقين و بهتر از آن. حضرت فرمود:بهتر از آن چيست؟ جبرئيل گفت: نردبانى كه با آن مى‏توان به سوى آنها بالا رفت،توكّل بر خداوند است.

پيامبر فرمود: گفتم: توكّل بر خدا چيست؟

جبرئيل گفت:دانستن اينكه مخلوق ضرر نرساند و نفع ندهد و عطا نكند و منع ننمايد و نااميدى ازخلق. پس زمانيكه بنده‏اى چنين شد، براى كسى جز خداوند عمل نكند و جز ازخداوند، اميد و ترس نداشته باشد و به كسى غير از خداوند طمع نبندد پس اين همان‏توكّل است.

گفتم: اى جبرئيل! پس تفسير شكيبايى چيست؟

جبرئيل گفت: اين كه درسختى صبر كنى چنانكه در فراخى صبر مى‏كنى، و در ندارى صبر كنى چنانكه دردارائى صبر مى‏كنى و در بلا صبر كنى چنانچه در عافيت صبر مى‏كنى. پس مؤمن ازحال خود در نزد مخلوق و از آن بلا و مصيبتى كه برايش رسيده است شكايت نمى‏كند.

گفتم: تفسير قناعت چيست؟

جبرئيل گفت: مؤمن قانع مى‏شود به آنچه از دنيا برايش‏برسد، قناعت كند به اندك و شكر نمايد به اندك. گفتم: تفسير خشنودى چيست؟گفت: خشنود كسى است كه به آقايش ناخشنودى نكند چه از دنيا بهره‏مند شود يانشود، و براى خود به عمل كم راضى نشود.

گفتم: اى جبرئيل تفسير زهد چيست؟

جبرئيل گفت: زاهد دوست مى‏دارد كسى را كه آفريدگارش او را دوست مى‏دارد،ودشمن مى‏دارد كسى را كه آفريدگارش او را دشمن مى‏دارد، حلال دنيا را برخودسخت مى‏گيرد و به حرام دنيا اصلاً التفات ندارد، همانا در حلال دنيا حساب و درحرام آن عقاب است. او بر همه مسلمانان رحم مى‏كند چنانكه بر خود رحم مى‏كند، وازسخن )بيهوده( دورى مى‏كند چنانكه از مردارى كه گندش شدّت يافته باشد دورى‏مى‏جويد. و از كالاى دنيا و زينت آن اجتناب مى‏كند چنانكه از آتش. و آرزويش را چنان‏كوتاه مى‏كند گويا اجلش پيش چشمش باشد.

گفتم: اى جبرئيل! تفسير اخلاص‏چيست؟

گفت: مخلص كسى است كه از مردم سؤال نكند تا )آنچه را كه مى‏خواهد(پيدا كند و چون پيدا كرد به آن راضى مى‏شود، و چون چيزى در نزد او اضافه آمد، درراه خدا عطا مى‏كند. پس اگر از مردم درخواست نكرد همانا كه به عبوديت خدا اقراركرده است، و چون يافت و راضى شد پس او از خدا راضى شده است و خداوند هم ازاو راضى خواهد بود، و چون در راه خدا ببخشد او به حدّ وثوق و اعتماد به‏پروردگارش رسيده است.

گفتم: پس تفسير يقين چيست؟

جبرئيل گفت: مؤمن عمل‏مى‏كند براى خدا مانند آنكه خدا را مى‏بيند پس اگر او خدا را نمى‏بيند خدا او را مى‏بيند،و يقين كند كه آنچه به او رسيده، نمى‏توانست خطا كند و به او نرسد، و آنچه به اونرسيده نمى‏توانست به او برسد. اينها همگى شاخه‏هاى توكّل و نردبان زهدوپارسائى است.«

منبع : معاني الأخبار للصدوق ص260

استاد كامل و مكمل آيت الله حسن زاده آملي درباره وجود ذنبي آدمي مي فرمود كه آدمي هر چند كه حد لايقف ندارد ولي به هر حال از محدوديت برخوردار مي باشد و در دايره احاطه وجودي و علمي خداوند قرار مي گيرد. اين چنين است كه آدمي به جهاتي بسيار محدود مي باشد.

اگر انسان با اين وجود محدود خويش بخواهد درك و توصيفي از وجود بي نهايت الهي داشته باشد همواره درك  و توصيفش آغشته به محدوديت است و اين خود خطا و گناهي بزرگ است.

در آيات قرآني آمده است كه انسان با تعليم همه اسماي الهي از سوي خداوند قابليت ربوبيت طولي و ولايت خلافتي از سوي خداوند بر ما سوي الله را يافته است و از اين روست كه مسجود همه عالم وجود عالي و داني شده است و فرشته و جن بر او به نيابت از كل كائنات سجده برده اند تا تسخير ادمي را بپذيرند.

اين وجود با اين همه سعه وجودي و وسعت دربرگيرندگي با مشكل جدي محدوديت مواجه است و نمي تواند خداوند خويش را چنان كه هست بشناسد و درك كند و توصيف نمايد. با اين همه خداوند اين اجازه را به انسان هاي كاملي داده است تا آن چه را از وجود خداوند يافته و درك كرده اند، توصيف نمايند. اين همان چيزي است كه به عنوان توصيف مخلصان بيان شده است: " سبحانک عما یصفون الا عبادک المخلصون؛ پاك و منزه است خداوند از هر توصيفي كه درباره او مي شود مگر آن چه را كه بندگان مخلص شده بدان خداوند را توصيف مي كنند.

با اين همه درك و توصيفي كامل و مخلص شده نيز نمي تواند چنان باشد كه خداوند توصيف بدان است و مي توان گفت كه اين توصيف كف وصف الهي است و تا حقيقت و سقف و سطح  آن بي نهايت نيز بي نهايت راه است. از اين روست كه در دعاهاي ماثور از امامان (ع) آمده است كه نمي توانيم حق معرفت شما را ادا كنيم چنان كه نمي توانيم حق تقواي را به جا آوريم.

در روايت آمده است كه : يا موسي وجودك ذنب لايقاس به  ذنب؛ وجود محدود تو( هويت و تشخص وجود موسوي ) گناهي است كه با آن هيچ گناهي قابل قياس نيست.

بنابراين حتي حضرت موسي (ع) در مقام مظهريت كامل و بي نقص نيز نمي تواند خداوند را چنان درك و فهم و توصيف كند كه خداوند در آن مقام است. بر اين اساس هر توصيفي از هر بشري ولو از كمل و كاملين نقص است و مي بايست انسان از آن استغفار كند.

بر اين اساس انسان مي بايست هم از وجود محدود خويش استغفار و توبه كند و هم از دركي و فهمي كه از خداوند داشته و بدان خداوند را وصف مي كند.